مقـــــدمه

زبان اصلی ترین عامل ارتباط انسانها با هم و فرهنگ و زبان دو مقوله جدایی ناپذیر از هم هستند. آموزش زبان انگلیسی در یک فرهنگ ایرانی- اسلامی سؤالهای پیچیده ای را پیش روی مدرسین زبان و زبان آموزان قرار می دهد.

زبان انگلیسی به تصادف بین المللی نشده، بلکه بتدریج به‏ صورت عنصری از نظام جهانی اجتماعی- اقتصادی و سیاسی‏ غرب شکل گرفته است و از این‏رو، خواه و ‏ناخواه بخشی از صحنه­ی جهانی را به خود اختصاص داده است و مردم کشورها مجبورند به ‏نحوی با آن کنار بیایند. اگرچه ممکن است زبان انگلیسی در دوران استعماری گذشته­ی ما به صورت ابزار سلطه، برای«متمدن‏ کردن بومیان» و تسلط بر افکارشان به کار رفته باشد، ولی هیچ‏ دلیلی وجود ندارد که فکر کنیم اثر آن سیاست‏های پیشین هنوز هم بر ما ادامه خواهد داشت. هرچند که ما محصول تربیت و تجربیات گذشته­ی خود هستیم، دیگر به ‏هیچ‏ وجه اسیر این‏ تجربیات نیستیم. اگرچه به این دلیل که‏ زبان مهم‏ترین عامل نفوذ در عادات فکری مردم است، آموزش‏ زبان به ‏یقین تا حدودی منجر به نفوذ فرهنگ بیگانه می‏شود. چرا که آشنایی با یک زبان خارجی در واقع آشنایی با فرهنگ آن جامعه است و جدا کردن مسائل فرهنگی از زبان، هر چندموضوع بسیار دشواری است اما ضرورتهای فرهنگی در این خصوص این امر را اجتناب ناپذیر ساخته است. واقعیت این است که متاسفانه با وجود اطلاع از آثار مخرب نفوذ فرهنگی در قالب آموزش زبان انگلیسی و با توجه به تلاش‌های صورت‌ گرفته،هنوز در این حوزه مسائل فرهنگی تبیین و ساماندهی نشده است. البته برخی فعالیت‌ها مانندکنترل تصاویر و یا حذف عبارات یا متن‌های ناسازگار با فرهنگ ملی و اسلامی آثار خوبی داشته‌اند ولی این تلاش‌ها کافی نبوده و قطعا باید اقدامات گسترده تر و موثرتری در این خصوص انجام گیرد. امروزه نباید از اشتیاق و نیاز کودکان، نوجوانان و دانشجویان به فراگیری زبان‌های خارجی به سادگی عبور کنیم و فرزندان این مرز و بوم را بی‌توجه به ارزش‌های فرهنگی و بومی خود رها کنیم و لازم است اقدامات بسیار گسترده، زیربنایی و موثری در این خصوص صورت بگیرد.

باید از زبان‏ برای انجام مقاصد خود سود ببریم و برای رسیدن‏ به «علم آموزش سرنوشت‏ساز» تلاش کنیم؛ یعنی برنامه­ی آموزشی ما به نحوی باشد که جنبه‏های فرهنگی و سیاسی آموزش زبان ما را بخوبی بررسی کند و محصول این کار را در اختیار زبان ‏آموزانمان قرار دهد.

هدفمند کردن آموزش زبان‌های خارجی در قالب فرهنگ بومی و البته تعریف علمی ماهیت بومی‌سازی منابع و محتوای آموزشی زبان‌های خارجی و ترسیم فرآیند اجرایی آن از جمله مهم‌ترین کارهایی است که باید در راستای بومی‌‌سازی منابع و محتوای آموزش زبان‌ انگلیسی صورت بگیرد.

این همایش می­تواند آغازگر حرکتی ارزشمند بوده و اطلاع رسانی و انتشار نتایج آن در سطح جامعه، حساسیتهای لازم را ایجاد و در نهایت به اهداف مورد نظر دست یابد.


الزامات و ضرورتها

تردیدی وجود ندارد که گسترش زبان انگلیسی و به طور خاص در قالب آموزش زبان انگلیسی با آثار و پیامدهای متعددی همراه بوده است که این آثار در جوامعی که با تفاوتهای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و ایدئولوژیکی روبرو هستند، برجسته تر می­نماید. بی تردید جامعه ایران به عنوان نمونه برجسته ای از یک جامعه حاشیه که از لحاظ تفاوتها با جوامع مرکز فاصله زیادی دارد نمی تواند از آسیبها و پیامدهای گسترش این زبان مصون بماند. اما از منظری دیگر نیاز به این زبان در بخشهای مختلف خود موضوعی است که نمی توان به سادگی از کنار آن گذشت. از آنجا که در جامعه ایران آموزش زبان انگلیسی بیشترین تأثیر را در گسترش این زبان عهده دار می باشد، آسیبهای ناشی از خلاء راهبرد و یا برنامه ای مدون و همه جانبه نگر در خصوص نحوه مواجهه با این زبان از جمله موضوعاتی است که بی توجهی به آن می تواند در روند پدیده جهانی شدن و در نتیجه گسترش بیش از پیش زبان انگلیسی با آسیبهای جدی بر فرهنگ، زبان و هویت ملی همراه گردد.

 بومی سازی آموزش زبان انگلیسی تنها راه کاستن یا جلوگیری از این آسیبهاست که رهبر معظم انقلاب بارها و بارها به آن اشاره جدی داشته اند.

بومی‌سازی منابع و محتوای زبان انگلیسی باید به صورت فراگیر و ملی چاره اندیشی شود ولی این امر باید واقع بینانه و علمی و منطبق بر فرهنگ بومی و دینی کشور طراحی و آماده‌سازی گردد. منظور از بومی‌سازی تنزل سطح مطالب و یا تغییرصرف تصاویر یا حذف کلمات و عبارات به صورت سلیقه‌ای نیست بلکه مراد این است که ضرورت‌ها، نیازها و مقتضیات زمانی و مکانی جامعه ایران اسلامی مطمح نظر قرار گرفته و تلاش شود تا تولیدات پس از بومی شدن با هنجارهای مقبول و عقلاییملی و بین‌المللی نیز تطبیق لازم را داشته باشند و از استانداردهای معمول برخوردار باشند. در این صورت می‌توان گفت بومی‌سازی به صورت علمی شکل گرفته و آثار و منابع تولیدی در یک روند مبادله علمی و فرهنگی می‌تواند در اختیار سایر کشورهای اسلامی که قرابت فرهنگی با کشور ما دارند، نیز قرار بگیرد.

بی­ تردید هرگونه برنامه­ریزی در این خصوص مستلزم نوعی هوشیاری در سطوح مختلف جامعه است که در این روند نهادهای مسئول نقشی اساسی و ظریف دارند. نقشی که البته بدون طرح صریح آن با آحاد مختلف جامعه عملا بسیار دشوار می­نماید. و در این راستا این همایش می­تواند به این همگرایی و آگاهی بخشی در سطح جامعه کمک شایان توجهی بنماید.

 تأکید مقام معظم رهبری به شورای فرهنگ عمومی و شورای عالی انقلاب فرهنگی

الف) رهبر معظم انقلاب در تاریخ ۱۹ آذر ماه ۱۳۹۲ در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی به «کتابهای آموزش زبان» اشاره و فرمودند:

الان آموزش زبان -بالخصوص زبان انگلیسی، حالا زبانهای دیگر خیلی خیلی کمتر- خیلی رواج پیدا کرده، آموزشگاه‌های فراوانی به‌وجود می‌آورند. خب، مراکز آموزش هست؛ همه‌ی کتابهای آموزش که خیلی هم با شیوه‌های جدید و خوبی این کتابهای آموزش زبان انگلیسی تدوین شده، منتقل‌کننده‌ی سبک زندگی غربی است، سبک زندگی انگلیسی است. خب این بچه‌ی ما، این نوجوان ما و جوان ما (که) این را می­خواند، فقط زبان یاد نمی‌گیرد؛ حتی ممکن است آن زبان یادش برود، اما آنچه بیشتر در او اثر می­گذارد آن تأثیر و انطباعی (اثرپذیری) (است) که بر اثر خواندن این کتاب از سبک زندگی غربی در وجود او به ‌وجود می‌آید؛ این از بین نمی­رود؛ این کارها را دارند می‌کنند. خب در مقابل اینها باید چه‌کار کرد؟ در مقابل اینها دو چیز لازم است: یکی کار، یکی ابتکار؛ این دو کار و این دو نقطه‌ی مهم را باید در نظر (داشت)؛ باید کار کنیم، کار هم باید کار ابتکاری باشد.

 این رهنمود رهبر فرزانه انقلاب اسلامی باید نصب‌العین فعالان و متولیان فرهنگی باشد:

«در مقابل فرهنگ مهاجم، بدترین کار، انفعال است؛ زشت‌ترین کار، انفعال است؛ خسارت‌بارترین کار، انفعال است. فرهنگ مهاجم نباید ما را منفعل بکند….»

بخشی از بیانات حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب است در دوازدهم اردیبهشت ماه سال ۸۴ در جمع فرهنگیان و معلمان استان کرمان که به صراحت تأکید داشتند که آموزش زبان انگلیسی نباید جزو فرهنگ جامعه باشد:

«ناگهان از گوشه ای یک نفر تشخیص داده که باید ما به کودکان دبستانی از کلاس اول یا حتی پیش دبستانی، زبان انگلیسی یاد بدهیم؛ چرا؟ وقتی بزرگ شدند، هرکس نیاز دارد می رود زبان انگلیسی را یاد می گیرد، چه قدر دولت انگلیس و دولت آمریکا باید پول خرج کنند تا بتوانند این طور آسان زبان خودشان را در میان یک ملت بیگانه ترویج کنند؟ ما برای ترویج زبان فارسی چه قدر در دنیا مشکل داریم؟ خانه فرهنگ ما را می بندند، عنصر فرهنگی ما را ترور می کنند، ده جور مانع در مقابل رایزنی های فرهنگی ما درست می کنند، چرا؟ چون در آنجا فارسی یاد می دهیم، ولی ما بیاییم به دست خود مفت و مجانی به نفع صاحبان این زبان-که مایه انتقال فرهنگ آنهاست- این کار را انجام دهیم! البته بنده با فراگرفتن زبان خارجی صددرصد موافقم، نه یک زبان بلکه ده زبان یاد بگیرند؛ چه اشکالی دارد؟ منتها این کار جزو فرهنگ جامعه نشود.»

تصویب نامه شورای فرهنگ عمومی

به منظور اجرایی شدن منویات مقام معظم رهبری در حوزه فرهنگ عمومی و همچنین امکان پیگیری و گزارش گیری از دستگاه‌های مرتبط، شورای فرهنگ عمومی در سال گذشته هشت محور را به عنوان مصادیق فرهنگ عمومی استخراج و تصویب کرد که یکی از اجزای آن «توجه به محتوای کتاب‌های آموزش زبان انگلیسی به منظور جلوگیری از انتقال فرهنگ بیگانه و سبک زندگی غربی به جامعه» است.

بر این اساس وزارت آموزش و پرورش به عنوان متولی تهیه طرح اجرایی و وزارت علوم تحقیقات و فناوری و جهاد دانشگاهی به عنوان دستگاه همکار انتخاب شدند.


حامیان همایش